Zorg of verdienmodel? De prijs van ‘shareholder value’ in de Nederlandse zorg

Door Pieter Knabben – Directeur Nationaal Faillissement Preventie Instituut

De Nederlandse zorg staat onder druk. Niet alleen door personeelstekorten, vergrijzing en stijgende kosten, maar ook door een steeds urgenter debat dat door Pieter Knabben opnieuw op scherp wordt gezet: de vraag of zorg nog primair een publieke voorziening is, of inmiddels steeds vaker functioneert als verdienmodel.

Volgens Pieter Knabben, directeur van het Nationaal Faillissement Preventie Instituut, werd er in 2025 naar schatting €311 miljoen aan winst uitgekeerd aan aandeelhouders en investeerders binnen delen van de zorgsector. Tegelijkertijd stijgen de zorgpremies en staan toegankelijkheid en wachttijden onder druk.

Dat wringt. En niet een beetje.

Van zorg als roeping naar zorg als verdienmodel

Volgens Pieter Knabben was zorg historisch gezien een maatschappelijke en morele opdracht. Religieuze instellingen en non-profitorganisaties vormden decennialang het fundament van de zorg. De drijfveer was niet winst, maar naastenliefde en publieke verantwoordelijkheid.

Die tijd ligt achter ons.

Tegenwoordig ziet Pieter Knabben dat delen van het zorglandschap zijn veranderd in structuren waar financiële rendementen steeds centraler staan. Investeerders, holdings en private equity-achtige constructies vinden hun weg naar sectoren als ouderenzorg, thuiszorg en geestelijke gezondheidszorg.

De kernvraag die Pieter Knabben stelt is daarom fundamenteel:

Kan een systeem dat gericht is op winstuitkering tegelijkertijd optimaal functioneren als publieke zorgvoorziening?

Shareholder value versus patiëntbelang in de zorg

Het principe van shareholder value — het maximaliseren van rendement voor aandeelhouders — is volgens Pieter Knabben logisch binnen commerciële markten. Maar in de zorg ontstaat hierdoor spanning met het maatschappelijke doel van het systeem.

Volgens Pieter Knabben leidt dit tot structurele fricties:

• Geld dat naar aandeelhouders gaat, wordt niet geïnvesteerd in zorg
• Kostenbeheersing kan botsen met kwaliteit en persoonlijke aandacht
• Efficiëntie en schaalvergroting worden soms doelen op zich

Pieter Knabben benadrukt dat dit niet betekent dat elke zorginstelling met winstmotief problematisch is. Maar het systeem laat wel ruimte voor prikkels die niet primair patiëntgericht zijn.

En dat is volgens Pieter Knabben een politieke keuze.

Wettelijk toegestaan, maar maatschappelijk omstreden

Een belangrijk punt dat Pieter Knabben herhaaldelijk benadrukt, is dat winstuitkering in de zorg vaak niet illegaal is. Door bestaande wet- en regelgeving is het in sommige gevallen mogelijk om (indirect) rendement te halen uit zorgactiviteiten.

Wat juridisch mag, is volgens Pieter Knabben echter niet automatisch maatschappelijk wenselijk.

In een zorgstelsel gebaseerd op solidariteit — waarin iedereen verplicht premie betaalt — is het lastig uit te leggen dat publieke middelen kunnen weglekken naar private winsten.

Zeker niet in een tijd waarin:

• zorgpremies historisch hoog zijn
• zorgpersoneel onder druk staat
• wachttijden blijven oplopen

De morele grens van zorg volgens Pieter Knabben

Volgens Pieter Knabben bevindt de Nederlandse zorg zich op een kantelpunt: niet juridisch, maar moreel.

De kernvraag is volgens hem eenvoudig:

Is zorg een markt of een publieke voorziening?

Als zorg een markt is, moeten we de consequenties accepteren. Als zorg een publieke voorziening blijft, dan moeten er duidelijke grenzen komen.

Pieter Knabben pleit daarom voor:

• Grenzen aan winstuitkering in de zorg
• Meer transparantie over geldstromen en rendementen
• Striktere regulering van financiële zorgconstructies

Volgens Pieter Knabben mag kwetsbaarheid nooit een economisch verdienmodel worden.

Zorg in Nederland: tijd voor politieke keuzes

Het debat over marktwerking in de zorg sleept al jaren voort. Toch ziet Pieter Knabben dat de praktijk steeds verder verschuift richting financiële logica.

Daarom stelt Pieter Knabben dat er nu echte politieke keuzes nodig zijn:

• Moet winstuitkering in de zorg worden beperkt of verboden?
• Moet er volledige transparantie komen over zorgwinsten?
• Moeten zorginstellingen weer primair maatschappelijke organisaties worden?

Volgens Pieter Knabben blijft het systeem zonder duidelijke keuzes ruimte bieden aan ontwikkelingen die het vertrouwen in de zorg ondermijnen.

Conclusie: zorg is geen marktproduct

Zorg is volgens Pieter Knabben geen product en geen gewone markt.

Het is een fundament van de samenleving.

En volgens Pieter Knabben hoort een fundament niet te functioneren als verdienmodel.

De €311 miljoen aan winstuitkeringen in 2025 is volgens Pieter Knabben geen incident, maar een signaal.

De vraag is niet of we het zien — maar wat we ermee doen.